Terugblik op de 3e SOMO themabijeenkomst: Onbegrip vóór zijn
Opening
Hoe voorkomen we dat mensen tussen wal en schip raken wanneer gedrag niet direct te begrijpen of te duiden is? En wat is ervoor nodig om eerder contact te maken, meer begrip te creëren en passende ondersteuning te bieden?
Deze vragen stonden centraal tijdens de derde SOMO-themabijeenkomst, met als thema ‘Onbegrip vóór zijn: ruimte maken voor gelijkwaardig contact’. Professionals uit zorg, welzijn, veiligheid, beleid en onderzoek gingen met elkaar in gesprek over de vraag hoe we onbegrepen gedrag beter kunnen begrijpen en hoe samenwerking kan bijdragen aan herstel, inclusie en het voorkomen van escalatie.
Dagvoorzitter Hans Kroon, programmahoofd Zorg en Participatie bij het Trimbos-instituut, hoogleraar Community Mental Health Care en Recovery aan Tilburg University en lid van de SOMO-stuurgroep, benadrukte het belang van vroegsignalering, domeinoverstijgende samenwerking en menselijk contact:
“De ggz en het sociaal domein zijn in de praktijk nog vaak gescheiden werelden. Omgaan met onbegrepen gedrag vraagt samenwerking. Dat is niet vanzelfsprekend en vraagt om onderling vertrouwen, een duidelijke rolverdeling en een gedeelde visie.”
Volgens Hans laat SOMO zien hoe onderzoek, praktijk, beleid en ervaringskennis elkaar kunnen versterken. Nu de kenniswerkplaats haar laatste projectjaar ingaat, ligt de focus op het borgen van opgedane kennis en het verder uitbouwen van het netwerk.
De rode draad van de bijeenkomst was duidelijk: achter onbegrepen gedrag schuilt altijd een mens. Begrip ontstaat niet door sneller te oordelen, maar door eerder contact te maken, beter samen te werken en ruimte te maken voor gelijkwaardige ontmoetingen.

SOMO kenniscomponent
Tijdens het plenaire kennisprogramma stond de samenwerking tussen onderzoek, praktijk en ervaringskennis centraal.
In een interview vertelde projectleider Ellen Tromp hoe binnen SOMO steeds nadrukkelijker wordt gewerkt vanuit de overtuiging dat duurzame oplossingen ontstaan wanneer inwoners, ervaringsdeskundigen, professionals, onderzoekers en gemeenten samen optrekken. Voorbeelden hiervan zijn het Zandraket Collectief, waarin herstel, verbinding en wederzijdse steun centraal staan, en de SOMO-denktank van ervaringsdeskundigen, die actief meedenken over projecten.
Daarnaast werden resultaten gedeeld uit een onderzoek onder bijna 7.000 inwoners van de regio Utrecht. Hieruit bleek dat veel inwoners bereid zijn iets te betekenen voor mensen met onbegrepen gedrag, maar tegelijkertijd behoefte hebben aan meer kennis en handelingsperspectief.
Menno Soentken presenteerde vervolgens de resultaten van het onderzoek naar laagdrempelige steunpunten. Het onderzoek laat zien dat toegankelijkheid veel meer omvat dan bereikbaarheid alleen. Sociale veiligheid, vertrouwen, een warme ontvangst en gelijkwaardig contact blijken minstens zo belangrijk voor de vraag of mensen daadwerkelijk ondersteuning zoeken. Laagdrempelige steunpunten dragen daarmee niet alleen bij aan herstel en sociale verbondenheid, maar vormen ook een brug naar professionele ondersteuning.
Harleen Rai presenteerde het project Persoonsgericht samenwerken bij onbegrepen gedrag bij dementie thuis. In dit project werd een methodiek doorontwikkeld die wijkverpleegkundigen ondersteunt bij het kijken naar de mens achter het gedrag. De ervaringen laten zien dat deze benadering helpt om gedrag beter te begrijpen en de samenwerking met naasten te versterken. Tegelijkertijd kwamen uitdagingen naar voren, zoals tijdsdruk, beperkte informatie-uitwisseling en verschillen in werkwijzen tussen organisaties.
De presentaties onderstreepten gezamenlijk één boodschap: duurzame ondersteuning begint bij het begrijpen van de mens achter het gedrag. Verbinding, vertrouwen en samenwerking vormen daarbij onmisbare voorwaarden.

Jeroen Zwaal
Kunstenaar, ervaringsdeskundige en systeemveranderaar Jeroen Zwaal verzorgde de inhoudelijke inleiding van de middag. Vanuit zijn persoonlijke ervaringen met psychose, zijn werk als hulpverlener en zijn betrokkenheid bij regionale samenwerkingen op het gebied van zorg en veiligheid verkende hij de vraag hoe we contact kunnen maken wanneer spanning hoog oploopt of een crisis dreigt.
Aan de hand van persoonlijke verhalen, praktijkervaringen en inzichten uit herstelgerichte zorg liet Jeroen zien dat gedrag niet los kan worden gezien van iemands levensverhaal. Achter gedrag dat voor de omgeving onbegrijpelijk lijkt, schuilt vaak een geschiedenis van kwetsbaarheid, verlies, trauma of overbelasting. Volgens Zwaal vraagt ondersteuning daarom om meer dan het beheersen van gedrag of het oplossen van problemen. Het begint met de bereidheid om te luisteren en samen betekenis te zoeken.
“Er zit betekenis in de waan”, zo betoogde Jeroen.
Een belangrijke rode draad in zijn verhaal was het belang van een andere benadering van psychische ontregeling. Waar de focus vaak ligt op risico’s, symptomen en crisisbeheersing, pleitte Jeroen voor meer aandacht voor menselijke ervaringen, relaties en herstel. Daarbij introduceerde hij de zeven ingrediënten voor een ‘zachte landing’: randvoorwaarden die kunnen helpen om escalatie te voorkomen en mensen in crisissituaties veiligheid, rust en perspectief te bieden. Veiligheid en begrenzing zijn daarbij belangrijk, maar altijd in combinatie met nabijheid, begrip en gelijkwaardig contact.
Ook stond hij stil bij het gedachtegoed van Open Dialogue, ontwikkeld door de Finse psychotherapeut Jaakko Seikkula.
“In het moment van crisis is de spanning het hoogst, juist dan kun je samen de goede kant op laten gaan.”
Aandacht voor trauma is daarbij van belang, want ‘de toekomst komt ons tegemoet, als het verleden niet meer aan ons trekt’.
Naast de inhoudelijke diepgang was er ook ruimte voor lichtheid en humor. Bij een spontane nies vanuit de zaal betoogde Jeroen dat een nies de kortst durende ervaring van psychotische ontregeling is. Een fractie van een seconde sluit je je ogen en ben je volledig losgekoppeld van je omgeving. Net als psychotische ontregeling komt de nies ineens opzetten en neemt – voor een moment – de volledige controle over het lichaam en de geest over. Op luchtige wijze maakte hij daarmee invoelbaar hoe het soms kan zijn om de grip op jezelf of de werkelijkheid te verliezen.
Jeroen sprak de hoop uit dat we samen een ‘helende beweging’ kunnen maken door bondgenootschappen te smeden en dit op alle niveaus terug te laten komen, tussen veiligheid en zorg en van spanning naar rust. Niet meer tegenover elkaar staan, maar naast elkaar.
“Uiteindelijk is bij alles het belangrijkste dat er mensen zijn die voor je klaarstaan. Die jou werkelijk zien en horen.”
Met zijn indringende en persoonlijke verhaal zette Jeroen Zwaal de toon voor de rest van de bijeenkomst, waarin steeds opnieuw naar voren kwam dat nieuwsgierigheid, gelijkwaardigheid en menselijke nabijheid onmisbare voorwaarden zijn voor begrip, herstel en passende ondersteuning.
Workshop 1
Wijk-ggd’er: verbinden waar zorg, veiligheid en sociaal domein samenkomen
De workshop van wijk-ggd’ers Mets Julianus (IJsselstein) en José van der Merwe (Leusden) liet zien hoe de wijk-ggd’er een verbindende rol vervult tussen zorg, veiligheid en het sociaal domein. De wijk-ggd’er heeft als belangrijkste taak om signalen van (dreigend) onbegrepen gedrag vroegtijdig op te pakken, betrokken partijen met elkaar te verbinden en escalatie te voorkomen. De wijk-ggd’er onderzoekt verschillende leefgebieden, organiseert samenwerking tussen ketenpartners en helpt regie te creëren rondom inwoners die ondersteuning nodig hebben. Zoals José treffend samenvatte:
“We zijn een beetje de gatenvullers [tussen de organisaties].”
Een belangrijk kenmerk van de wijk-ggd’er is de laagdrempelige manier van werken. Ook bij een eerste gevoel van zorg of een moeilijk te duiden situatie kan al contact worden opgenomen. Deelnemers kregen inzicht in de manier waarop de wijk-ggd’er samenwerkt met onder meer politie, woningcorporaties, sociale wijkteams, huisartsen en handhaving. Daarbij staat steeds de relatie met de inwoner centraal. Niet de melding of het probleem vormt het vertrekpunt, maar de persoon zelf. Contacten zijn vaak gericht op de persoonlijke situatie en het welzijn van iemand, met vragen als: “Hoe gaat het met u?” in plaats van: “Je hebt je rekening niet betaald” of “Je vuilnis ligt verkeerd”. Deze benadering helpt om vertrouwen op te bouwen, waardoor inwoners eerder openstaan voor ondersteuning.
Ook kwamen uitdagingen aan bod, zoals privacyvraagstukken en de complexiteit van samenwerking tussen verschillende organisaties. De workshop maakte duidelijk hoe belangrijk het is dat professionals de wijk-ggd’er weten te vinden en vroegtijdig gebruikmaken van deze functie.
De workshop onderstreepte het belang van vroegsignalering, samenwerking tussen organisaties en het investeren in vertrouwen om problemen te voorkomen of tijdig aan te pakken.
Workshop 2
Voorkomen en tijdig signaleren van problemen door woningcorporaties
Nicole van Erp (Senior onderzoeker bij Trimbos-instituut) en Fouad Kartit (Consulent gemengd wonen bij Woonin) gingen in op de rol die woningcorporaties kunnen spelen bij het voorkomen en tijdig signaleren van problemen van bewoners.
Aan bod kwam een nieuwe training voor medewerkers van woningbouwcorporaties, ontwikkeld door MHFA Nederland en het Trimbos-instituut. Medewerkers leren hierin signalen van onbegrepen gedrag bij huurders herkennen en hier adequaat op reageren.
Daarnaast werd stilgestaan bij het concept gemengd wonen. Bij gemengd wonen worden mensen met verschillende achtergronden (waaronder mensen in een kwetsbare situatie) bij elkaar gebracht in een wooncomplex. Hierdoor kunnen problemen vroeg worden gesignaleerd en kan onderlinge steun ontstaan. Fouad benadrukt het belang van goede en laagdrempelige ondersteuning vanuit de woningcorporatie, ‘maar we zijn geen zorg’. Wel kunnen bewoners bij hen terecht als ze zich zorgen maken. En ook zorgen zij voor een goede introductie wanneer er nieuwe bewoners met een kwetsbaarheid komen. Belangrijk hierbij is ‘om zorgen van bewoners serieus te nemen en hun gevoelens te erkennen’.

Workshop 3
Eropaf-team Utrecht Binnenstad – outreach in de praktijk
Tijdens de workshop van het Eropaf-team kregen de aanwezigen een praktische inkijk in de outreachende aanpak die overlast en complexe problematiek in de Utrechtse binnenstad tegengaat. Het team zoekt actief contact met mensen die kampen met complexe problemen, zoals dakloosheid, verslaving, psychische kwetsbaarheid of zorgmijding. Door zichtbaar aanwezig te zijn op straat en langdurig te investeren in contact worden mensen bereikt die vaak buiten het zicht van reguliere hulpverlening blijven.
De workshop liet zien dat outreachend werken vraagt om zichtbaarheid, volharding (“Het duurt soms weken voor je weet wie iemand is”) en domeinoverstijgende samenwerking tussen zorg- en veiligheidspartners. Juist door aanwezig te blijven, ook wanneer contact moeizaam verloopt, ontstaat ruimte voor vertrouwen en herstel. De centrale boodschap was dat duurzame verandering vaak begint met simpelweg aanwezig zijn en naast iemand blijven staan.
Zijn er vragen naar aanleiding van de workshop of wil je meer weten over de werkwijze van Eropaf-team Utrecht Binnenstad? Neem dan contact op met projectleider Evelien Buijs via evelien.buijs@utrecht.nl of eropaf@utrecht.nl.
Workshop 4
ConnectEM
Niek Galenkamp presenteerde ConnectEM, een onderzoeksproject gericht op het verbeteren van de acute zorg voor mensen met psychische ontregeling op de spoedeisende hulp en ambulancezorg.
Van oudsher is de acute zorg sterk gericht op het somatische, waardoor patiënten die kampen met hevige angst of verwarring soms niet passend worden benaderd. Dit is niet helpend en kan ook tot verdere escalatie leiden. Wat is er nodig om dit te verbeteren, was de centrale vraag van het project.
ConnectEM bestond uit co-creatie tussen onderzoekers, zorgprofessionals vanuit de somatische en geestelijke gezondheidszorg en mensen met ervaringskennis. Dit leverde een toolbox op met verschillende hulpmiddelen die zorgprofessionals ondersteunen bij het herkennen en begeleiden van patiënten met angst, verwarring of ontregeling. Voorbeelden zijn een screenings en triage-instrument voor verpleegkundigen om psychische ontregeling eerder te herkennen en co- en regulatiematerialen, zoals een verzwaringsdeken, een muziekkussen en een ademhulpapparaatje.
Aan de hand van eigen ervaringen en casussen werd duidelijk hoe belangrijk het is om gedrag eerst goed te begrijpen voordat wordt gehandeld. Soms levert vertragen uiteindelijk juist tijdwinst op. Een veelbesproken inzicht was de ‘10-voor-10 regel’: tien seconden aandachtiger en langzamer handelen, levert vaak tien minuten tijdwinst op, door spanning en escalatie te voorkomen. Niek demonstreerde dit met behulp van een hevig geschud flesje bruiswater. Hoe open je zo’n flesje zorgvuldig en zonder ‘escalatie en schade’? Door het even te laten staan, er goed naar kijken, te voelen en te luisteren om vervolgens heel rustig, voorzichtig en aandachtig de dop eraf te draaien wanneer de ergste druk eraf is.
Moreel beraad van de stuurgroep
Tijdens een moreel beraad onder leiding van ethicus Mariël Kanne ging de SOMO-stuurgroep aan de slag met een fictieve casus over een dakloze man met een combinatie van mogelijke psychiatrische problematiek, een verstandelijke beperking, middelengebruik en langdurige zorgmijding. Ondanks betrokkenheid van verschillende organisaties bleef passende ondersteuning uit en kon geen eenduidige verklaring voor zijn gedrag worden gevonden.
Het doel van het moreel beraad was niet om oplossingen te bedenken, maar om gezamenlijk stil te staan bij de ethische vragen die deze situatie oproept. De stuurgroepleden onderzochten welke gevoelens de casus bij hen opriep en welke waarden en normen in het geding zijn. Daarbij kwamen onder meer onmacht, frustratie, verdriet, verbijstering en moedeloosheid naar voren. Veel stuurgroepleden herkenden de situatie als een voorbeeld van mensen die tussen wal en schip raken doordat bestaande systemen onvoldoende aansluiten op hun behoeften.
Het gesprek richtte zich op vragen als: voor welk probleem zoeken we eigenlijk een oplossing, wat wil de betrokkene zelf, en kijken we voldoende naar de mens achter de problematiek? Ook werd stilgestaan bij de spanning tussen systeemgrenzen en de menselijke maat. Zijn we vooral bezig met onze taken en verantwoordelijkheden, of lukt het ons om werkelijk naast iemand te blijven staan?
Waarden die tijdens het beraad centraal stonden waren onder meer compassie, gelijkwaardigheid, rechtvaardigheid, continuïteit van zorg, veiligheid, zorgzaamheid, respect, solidariteit en verantwoordelijkheid over organisatiegrenzen heen. Ook het belang van geduld, nabijheid en het bieden van bestaanszekerheid kwamen nadrukkelijk naar voren.
De bijeenkomst bood geen kant-en-klare antwoorden, maar gaf wel nieuwe inzichten. De belangrijkste opbrengst was het besef dat complexe maatschappelijke vraagstukken vragen om samenwerking, volharding en de bereidheid om vanuit verschillende perspectieven naar mensen en hun situatie te blijven kijken. Daarbij blijft aandacht voor menselijke waardigheid essentieel.

Panelgesprek
Onder leiding van Jeroen Zwaal gingen vijf panelleden vanuit verschillende perspectieven met elkaar in gesprek over hoe eerder contact, meer begrip en betere samenwerking kunnen bijdragen aan het voorkomen of verminderen van onbegrepen gedrag. De panelleden:
- Nanja Danhof – huisarts, Gezondheidscentrum Kanaleneiland
- Teun van der Heijden – interventiemedewerker onbegrepen gedrag, NS
- Michiel van Hees – beleidsadviseur IZA/AZWA
- José van de Merwe – wijk-GGD’er, IJsselstein
- Cassandra Barkman – oprichter Zandraket Collectief, ervaringsdeskundige
Hoewel de panelleden werkzaam zijn in verschillende domeinen, bleek er opvallend veel overeenstemming over wat nodig is om mensen met psychische of sociale kwetsbaarheden beter te ondersteunen. De rode draad van het gesprek was dat gedrag dat niet direct te begrijpen of te verklaren is, niet vraagt om een snelle beoordeling, maar om oprechte nieuwsgierigheid.
Volgens de panelleden begint hulp niet met de vraag wat er mis is met iemand, maar met vragen als: Wie ben je? Wat heb je meegemaakt? Wat speelt er in je leven? En hoe kunnen wij er voor je zijn? Juist wanneer mensen zich gezien en gehoord voelen, ontstaat ruimte voor vertrouwen en herstel.
Vaak ligt de oplossing in kleine dingen. Wanneer er in wijken meer oog en aandacht voor elkaar is, nemen ergernis (“over het geluid van de vijverpomp van de buren”) en daarmee ook intolerantie en het onderling onbegrip af. ‘De toeschouwer’ heeft een belangrijke rol in het doorbreken van stigma rond psychische kwetsbaarheid:
“Vind meer dingen normaal en spreek mensen aan vanuit oprechte nieuwsgierigheid”
Echt contact begint dus met nieuwsgierigheid in plaats van een oordeel, daarover waren de panelleden het eens. Wanneer mensen ruimte krijgen om zichzelf te zijn, eigen oplossingen te vinden en tijdig steun te ontvangen, kunnen veel problemen worden voorkomen. Dat vereist betrokken professionals die wijkgericht samenwerken en een samenleving die samen verantwoordelijkheid neemt en plekken creëert waar mensen zich gezien, gehoord en welkom voelen. Laagdrempelige peer supported steunpunten – waarin wordt gewerkt vanuit ‘broederschap, liefde en vertrouwen’ – hebben daarin een belangrijke rol. Cassandra Barkman riep de partners in Utrecht op te streven naar 24/7 beschikbaarheid hiervan, inclusief respijtplekken. Dit vraagt om de juiste randvoorwaarden: wijkgericht samenwerken, passende ondersteuning, structurele financiering en nauwe samenwerking tussen zorg, welzijn, onderwijs, veiligheid en inwoners.
Het gesprek eindigde met een oproep om ruimte te blijven maken voor nieuwe vormen van samenwerken en om bestaande schotten ter discussie te blijven stellen.
“Durf tegen de stroom in te zwemmen en kijk voor oplossingen verder dan het sociaal domein en de zorg. Blijf schoppen tegen de schotten, maar vier ook wat al goed gaat.”
Spoken Word
Met een indrukwekkende performance brachten spoken word artiesten en ervaringsdeskundigen Tal de Vaal en Sofia Drost de thema’s van de dag op artistieke wijze samen. Hun voordracht maakte invoelbaar wat het betekent om niet begrepen te worden: “This is what it looks like to be broken”. Over wat mensen elkaar kunnen aandoen, wat de maatschappij van mensen vraagt en over wat mensen zichzelf aandoen door hun ware zelf menen te moeten verhullen. En ook over hoe mensen er wel voor elkaar kunnen zijn, over leren houden van ‘het lelijkste in jezelf’, over niet langer meespelen; het harnas afleggen, het masker afzetten.
Tal de Vaal is een bekroond spoken-wordartiest, ervaringsdeskundige en peer supporter. In diens werk staan thema’s als identiteit, queer-zijn en mentale gezondheid centraal. Tal werkt zowel binnen de ggz als voor het Zandraket Collectief en zet poëzie in als middel voor herkenning, verbinding en inclusie. Daarnaast maakt Tal deel uit van het team van Unwanted Words waarvoor die samen met anderen een podium in Utrecht cureert waar talent uit de queer gemeenschap ruimte krijgt om te schitteren. Tal is in te huren voor spoken word, workshops en als gastdocent. Diens werk is te lezen in twee poëziebundels uitgegeven door Unwanted Words en hen is bereikbaar via contact@talori.net of Instagram @tal.o.r.i.
Sofia Drost schrijft al van jongs af aan poëzie en gebruikt taal om persoonlijke ervaringen en maatschappelijke thema’s bespreekbaar te maken. Zij combineert haar creativiteit met haar inzet voor mentaal welzijn als projectleider van MentalMotion, een Peer Support Centrum voor jongvolwassenen. Samen met Tal organiseert zij de Queer Poetry Night van Unwanted Words Utrecht.
Afsluiting
Ter afsluiting keek Hans Kroon terug op een middag waarin kennis, praktijkervaring, ervaringsdeskundigheid en beleid elkaar op inspirerende wijze hebben ontmoet.
Als belangrijk inzicht van de bijeenkomst noemde hij de enorme hoeveelheid kennis, ervaring en betrokkenheid die aanwezig is binnen het SOMO-netwerk. En hoe krachtig het is als onderzoek, ervaringskennis en beleid elkaar weten te vinden en zich met elkaar verbinden. Tegelijkertijd werd duidelijk dat de uitdagingen rondom onbegrepen gedrag niet door één organisatie of sector kunnen worden opgelost. Ze vragen om een structurele gezamenlijke inzet.
Ook werd aandacht besteed aan de speciaal voor de sprekers gemaakte kunstwerken van Saph Metekohy (Saph Creations). Saph is kunstenaar, schrijver, ervaringsdeskundig voorlichter en betrokken bij de denktank van SOMO. Haar schilderij verbeeldde de weg naar verbinding: soms complex en weerbarstig, maar altijd hoopvol. Saph sluit af met de woorden:
“want wie eerder ziet, luistert en verbinding maakt, kan voorkomen dat onbegrip groeit.”
Met een vooruitblik op het SOMO-eindsymposium op 23 september 2027 werd de middag afgesloten tijdens een netwerkborrel.